بهترین مستندهای 2025؛ از پرتره‌ی اسکورسیزی تا مستند ایرانی

ژانر مستند از همان ابتدای ظهورش در سینما تا امروز که طرفداران خاص خودش را دارد برای به رسمیت شناخته شدن در این عرصه‌، جذب سرمایه‌گذار، نحوه‌ی پخش و ساخت با چالش‌های زیادی مواجه بود و هنوز هم هست. اما با وجود تمام این چالش‌ها تنها نگاهی به عناوین بهترین مستندهای 2025 کافی است تا به ما ثابت شود که ثبت حقیقت و به تصویر کشیدن آن هنوز هم می‌تواند بهانه‌ی خوبی برای ماندگاری مستند در کنار سایر ژانرهای سینمایی باشد.

مستندهای سالی که پشت سر گذاشتیم طیف وسیعی از افشاگری‌های عجیب و پرتره‌های شخصی تا بازآفرینی وقایع تاریخی و گزارش‌هایی از بحران‌های ناتمام دنیا را در خود جای داده‌اند. در این میان مستندهایی درباره چهره‌های مشهور، مثل آقای اسکورسیزی (Mr. Scorsese) اثر ربکا میلر یا پنهان‌کاری (Cover-Up) که پنجره‌ای است به 50 سال زندگی حرفه‌ای سیمور هرش، یکی از خوش‌نام‌ترین خبرنگاران تحقیقی، با تحسین و توجه منتقدان مواجه شد.

از طرف دیگر روایت‌های سیاسی هم از جمله آثار پررونق امسال در ژانر مستند بودند که می‌توانند از مدعیان اسکار پیش رو باشند و البته یک مستند ایرانی با روایتی جذاب و ماجرایی تاثیرگذار را نباید از قلم بیندازیم. فهرست بهترین مستندهای 2025 چکیده‌ای از بی‌شمار آثاری است ثابت می‌کند با خلاقیت سازندگان و روایت ماجراهای مهم، مستند همیشه می‌تواند جایگاه خوبی در سینما داشته باشد.

1. 2000 متر تا آندریوکا (2000 Meters to Andriivka)

• کارگردان: مستیسلاو چرنوف
• امتیاز راتن تومیتوز: 93 از 100
• امتیاز IMDb به فیلم: 8.5 از 10

اگر اهل تماشای مستندهای جنگی باشید، حتما فیلم 20 روز در ماریوپل (20 Days in Mariupol) را که در سال 2024 برنده‌ی اسکار بهترین مستند شده بود دیده‌اید. کارگردان این مستند یعنی مستیسلاو چرنوف دوباره سراغ سرزمین مادری‌‌اش رفته و به‌عنوان خبرنگاری که حالا فیلمسازی می‌کند مستند نفسگیر 2000 متر تا آندریوکا را ساخته است. این فیلم جدیدترین پرتره‌ی چرنوف از جنگی است که هنوز اطمینانی از پایانش وجود ندارد.

مستند یک گروهان اوکراینی را در سال 2023 دنبال می‌کند که برای آزادسازی روستایی به نام آندریویکا که تحت اشغال روسیه است راهی سفری پرخطر می‌شوند. فیلم چرنوف در کنار مستند همسایه‌ی ایده‌آل (The Perfect Neighbor) که در پایان معرفی می‌کنیم، یکی از مدعیان اسکار امسال است که روایتش را از طریق دوربین‌هایی که روی بدن سربازان نصب شده است پیش می‌برد و این دوربین‌ها در تمام لحظات از بمباران هوایی تا نبردهای زمینی را ثبت و ظبط می‌کنند.

چرنوف در این مستند سعی دارد بیننده را به درون سنگرهای جنگ، مسیرهای مین‌گذاری‌شده و گلوله‌باران ببرد اما در همین لحظات سخت و دلهره‌آور، صمیمیت میان سربازان را هم ثبت می‌کند که با وجود پایان تلخ و غم‌انگیز فیلم، تمام مدت نشانی از امید- هرچند زودگذر- در میانشان به چشم می‌خورد.

2. راه حل آلاباما (The Alabama Solution)

• کارگردان: اندرو جرکی، شارلوت کافمن
• امتیاز راتن تومیتوز: 100 از 100
• امتیاز IMDb به فیلم: 7.9 از 10

راه حل آلاباما یکی از جالب‌ترین مستندهای سال 2025 است که تمام تصاویری که در آن می‌بینیم طی شش سال و توسط دوربین موبایل‌های زندانیان زندان ایالتی آلاباما ضبط شده است و قصد دارد نظام سراسر خشونت و تحقیر این زندان‌ها را به تصویر بکشد. البته جدا از تصاویر ضبط‌شده، مصاحبه و گفت‌وگوهایی هم از خود اندرو جرکی و شارلوت کافمن دو کارگردان این مستند وجود دارد.

فقط تصور فضای کثیف، شرایط نامساعد، آلودگی‌های محیطی و تماشای تصاویری چون زمین‌های خیس از لجن، زباله‌هایی که در هر گوشه و کنار روی هم تلنبار شده‌اند و موش‌هایی که با زندانیان همزیستی می‌کنند می‌تواند هر بیننده‌ای را متاثر و منزجر کند. حتی خود فیلمسازان هم از تماشای تصاویر صورت‌های خردشده‌ی زندانیان زیر دست و پای ماموران و رد خونی که از کشیده شدن بدن‌های زخمی روی زمین به جا مانده و قتل‌های داخل زندان دچار فروپاشی شدند. این مستند به خوبی ما را با شرایط بد زندان‌های ایالتی آلاباما آشنا می‌کند و نشان می‌دهد که با زندانیان طوری رفتار می‌شود که گویی شایسته‌ی هیچ‌گونه برخورد انسانی نیستند.

• بهترین مستندهای جنگ جهانی دوم

3. آخرالزمان در مناطق گرمسیری (Apocalypse in the Tropics)

• کارگردان: پترا کوستا
• امتیاز راتن تومیتوز: 90 از 100
• امتیاز IMDb به فیلم: 7.5 از 10

پیترا کوستا در سال 2019 مستندی به نام مرز دموکراسی (The Edge of Democracy) ساخت که نامزد اسکار شد و ماجرای تحولات سیاسی و اجتماعی کشور برزیل را از زمان ریاست جمهوری دا سیلوا تا استیضاح دیلما روسف از دیدگاه شخصی دنبال می‌کرد. حالا این مستندساز در ادامه‌ی همان اثر مستند آخرالزمان در مناطق گرمسیری را ساخته است که روند رشد مسیحیت انجیلی را در کشور برزیل دنبال می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه این ماجرا به انتخاب رییس‌جمهوری چون بولسونارو ختم شده است. این مستند بیشتر حس و حال یک تریلر سیاسی را به مخاطب القا می‌کند و تماشایش برای طرفداران ماجراهای واقعی سیاسی و مذهبی حتما جذاب خواهد بود.

4. مسلح به تنها یک دوربین: زندگی و مرگ برنت رنو (Armed Only With a Camera: The Life and Death of Brent Renaud)

• کارگردان: برنت رنو، کریگ رنو
• امتیاز راتن تومیتوز: –
• امتیاز IMDb به فیلم: 7.1 از 10

در دنیای مستند هم مثل سایر ژانرهای سینمایی برادران فیلمساز داریم. برنت و کریگ رینو دو برادر مستندساز هستند که طی بیست سال مستندهای عمیق و تاثیرگذاری ساخته‌اند. اما یکی از برادرها یعنی برنت در جریان جنگ اوکراین جان خود را از دست داد و برادر دیگر یعنی کریگ سلاحش را که همان دوربینش باشد برداشت تا روایتی از برادرش و روزنامه‌نگارانی تدارک ببیند که جان خود را در راه ثبت و نگارش وقایع دل‌خراش جنگ فدا می‌کنند.

مستند مسلح به تنها یک دوربین فراتر از جنبه‌ی شخصی، یک مستند قابل توجه با جزییات فراوان است. کریگ در مدت زمان 40 دقیقه با مهارت زندگی و کار برنت را از نظر می‌گذراند و در یکی از بهترین مستندهای 2025 به خوبی نشان می‌دهد که چرا کار برادرش و امثال او مهم بوده و هنوز هم اهمیت دارد. 

5. اخبار سیاه: شرایط و ضوابط (BLKNWS: Terms & Conditions)

• کارگردان: خلیل جوزف
• امتیاز راتن تومیتوز: 100 از 100
• امتیاز IMDb به فیلم: 6.8 از 10

خلیل جوزف برای سال‌ها در حوزه‌ی ساخت موزیک ویدیو فعالیت می‌کرد و اولین تجربه‌ی کارگردانی یک مستند را در سال 2025 با اخبار سیاه: شرایط و ضوابط به نام خود ثبت کرد. مستند اخبار سیاه را می‌توان یک اثر ساختارشکن معرفی کرد که فرم کلاسیک مستندسازی را درهم می‌شکند و سبک و سیاق خاص این کارگردان را به نمایش می‌گذارد. اخبار سیاه شبیه یک آلبوم از تصاویر یوتیوبی است که کارگردان برای ساخت آن از هنرمندان دیگری هم کمک گرفته و رد پای همان تجربه‌ی ساخت موزیک ویدیو در این مستند هم به چشم می‌خورد.

فیلم در همین بستر متفاوت به زندگی، فرهنگ و تاریخ سیاهان می‌پردازد و در دو بخش به اوج خود می‌رسد؛ یکی زندگی دبلیو ای بی دو بوآ در غنا به کارگردانی گرت بردلی و دیگری ماجرای آرزوی مارکوس گاروی برای ساختن یک کشتی تفریحی.

6. در نور خوب به دیدنم بیا (Come See Me in the Good Light)

• کارگردان: رایان وایت
• امتیاز راتن تومیتوز: 100 از 100
• امتیاز IMDb به فیلم: 7.9 از 10

در نور خوب به دیدنم بیا یکی از تاثیرگذارترین مستندهای سال است که ماجرایی بسیار خنده‌دار و در عین حال عمیقا احساسی را روایت می‌کند. رایان وایت در این مستند سراغ شاعری به نام آندریا گیبسون می‌رود و ماه‌های آخر عمرش را که درگیر بیماری سرطان است در روایتی صمیمی به تصویر می‌کشد. وایت به همراه همکارانش تمام این مدت را در کنار آندریا و همسرش مگان زندگی کردند و از ترس و دلشکستگی تا به بیمارستان رفتن‌ها و زوال اندک اندک سلامتی آندریا را در دوربین خود ثبت کردند.

جذابیت مستند در این است که در کنار لحظات تلخ و ناراحت‌کننده، زندگی روزمره و عشق عمیق بین آندریا و مگان را نشان می‌دهد. به همین خاطر در نور خوب به دیدنم بیا علاوه بر اینکه یکی از بهترین مستندهای 2025 است، اثری فراموش‌نشدنی هم به شمار می‌رود.

• 30 مستند فوتبالی جذاب که باید تماشا کنید

7. پنهان‌کاری 

• کارگردان: لورا پویتراس، مارک اوبنهاوس
• امتیاز راتن تومیتوز: 100 از 100
• امتیاز IMDb به فیلم: 7.5 از 10

یکی دیگر از کارگردانان اسکاری این فهرست لورا پویتراس است که در سال 2015 برای مستند شهروندچهار (Citizenfour) این افتخار نسیبش شد. جدیدترین مستند او با عنوان پنهان‌کاری که با همکاری مارک اوبنهاوس ساخته است، سیمور هرش یکی از تاثیرگذارترین روزنامه‌نگاران تحقیقی را دنبال می‌کند. هرش در سال 1960 و با افشای کشتار مای لای در ویتنام و پنهان‌کاری رسانه‌های آمریکا به شهرت رسید و جایزه‌ی پولیتزر دریافت کرد. این مستند یکی دیگر از مدعیان اسکار امسال است زندگی حرفه‌ای 50 ساله‌ی هرش را زیر ذره‌بین می‌گیرد و هم‌زمان به نقد رسانه‌های آمریکا هم می‌پردازد.

8. شکافتن صخره‌ها (Cutting Through Rocks)

• کارگردان: سارا خاکی، محمدرضا عینی
• امتیاز راتن تومیتوز: 100 از 100
• امتیاز IMDb به فیلم: 7.8 از 10

یکی از جالب توجه‌ترین عناوین در فهرست بهترین مستندهای 2025 حضور فیمی ایرانی به کارگردانی سارا خاکی و محمدرضا عینی است. حضور جذاب یک شخصیت اصلی در مرکز داستان که در اینجا دختری سرسخت و مبارز به نام سارا شاهوردی است، از این مستند اثری منحصربه‌فرد ساخته است که شاید دیدنش به اندازه‌ی یک درام اجتماعی تماشایی ارزشمند باشد. سارا همان اول فیلم با رفتن به خانه‌ی برادرش و پاره کردن سندی که حق تقسیم ارث را به او می‌بخشد، در مرکز توجه قرار می‌گیرد. این مستند ایرانی از هر جهت می‌تواند با معیارهای آکادمی اسکار هم‌خوانی داشته باشد؛ خواه این معیار سیاست جهانی باشد یا حقوق زنان.

9. شیطان در خانواده: سقوط رابی فرانک (Devil in the Family: The Fall of Ruby Franke)

• کارگردان: اولی لمبرت
• امتیاز راتن تومیتوز: –
• امتیاز IMDb به فیلم: 7.3 از 10

در دنیای شبکه‌های اجتماعی و کانال‌ها و صفحات مجازی واقعا لازم است که گاهی کسی به طریقی به ما گوشزد کند که آنچه می‌بینیم با حقیقت فرسنگ‌ها فاصله دارد. مستند شیطان در خانواده از آن دست آثاری است که هم عطش دنبال کردن جنایات واقعی را سیراب می‌کند و هم در نهایت احساس گناهی بر دوش مخاطب باقی نمی‌گذارد. این مستند سه قسمتی که ماجرای یک مادر اینفلوئنسر را دنبال می‌کند که به جرم کودک‌آزاری محکوم می‌شود ساخته‌ی اولی لمبرت است.

لمبرت فیلم را با دقتی قابل تحسین نسبت به وقایع و قربانیان ساخته است که رفتار ضد و نقیض رابی مادر خانواده را در مقابل و پشت دوربین اثبات می‌کند. رابی فرانک کم‌کم دچار فروپاشی می‌شود و به جای اینکه به خانواده‌اش توجه کند به دنبال جذب افراد بیشتری برای کانال یوتیوبش است. شیطان در خانواده یکی از بهترین مستندهای 2025 است که تا مدت‌ها بعد از تماشا در ذهن مخاطب باقی می‌ماند.

10. قصه‌های عامیانه (Folktales)

• کارگردان: ریچل گریدی، هیدی اوینگ
• امتیاز راتن تومیتوز: 85 از 100
• امتیاز IMDb به فیلم: 7.3 از 10

ریچل گریدی و هیدی اوینگ با دومین مستند تماشاییشان یعنی قصه‌های عامیانه فاصله‌ی چندانی با دومین اسکارشان ندارند. آن‌ها برای ساخت این مستند به سرزمین پر از برف و یخ نروژ سفر کردند تا از مدرسه‌ای روایت کنند که راه و روش متفاوتی برای آموزش دارد و به جوانان سورتمه‌سواری با گرگ و مهارت‌های بقا را آموزش می‌دهد. ساخت این مستند چالش‌های زیادی را به خاطر شرایط جوی منطقه به همراه داشت، مثل شب‌های بلند و برفی و تنها وجود دو ساعت نور در روز اما بزرگ‌ترین چالش آن‌ها کنار آمدن با بچه‌های نسل زد بود که به راحتی فرمان‌برداری نمی‌کردند. اما در نهایت اوینگ و گریدی با جلب اعتماد و برقراری ارتباط توانستند یکی از تاثیرگذارترین و غافلگیرکننده‌ترین مستندهای 2025 را بسازند.

• 10 مستند تماشایی درباره عصر طلایی هالیوود

11. آقای اسکورسیزی

• کارگردان: ربکا میلر
• امتیاز راتن تومیتوز: 98 از 100
• امتیاز IMDb به فیلم: 8.5 از 10

مستند پنج قسمتی آقای اسکورسیزی ساخته‌ی ربکا میلر پرتره‌ای کامل و پرجزییات از زندگی کارگردان بزرگی است که توسط آدم‌های فراموش‌نشدنی روایت می‌شود. لئوناردو دی‌کاپرو از خاطراتش در فیلم گرگ وال‌استریت (The Wolf of Wall Street) می‌گوید، پل شریدر از فیلم نیویورک، نیویورک (New York, New York) حرف‌های جذابی برای گفتن دارد و دنیل دی لوییس هم از نقطه نظر و دیدگاه خودش درباره دار و دسته نیویورکی‌ها (Gangs of New York) خاطرات جالبی نقل می‌کند.

در نهایت هم خود اسکورسیزی برای تاید تمام روایت‌ها وارد می‌شود و این مجموعه‌ی ارزشمند از قصه‌های شنیدنی و دیدنی پنج ساعته را به بهترین شکل به پایان می‌رساند. ربکا میلر آلبومی از افراد شناخته‌شده و مشهور و چهره‌های ماندگار سینما را در یکی از بهترین مستندهای 2025 کنار هم می‌آورد و سندی معتبر از زندگی شخصی و حرفه‌ای مردی می‌سازد که از تماشای خودش و آثارش سیر نخواهید شد. این سریال مستند به تنهایی و تا همینجا هم ارزش تماشا دارد اما زمانی اعتبار بیشتری پیدا می‌کند که خود میلر هم روایتش را از اسکورسیزی وارد ماجرا می‌کند.

12. همسایه‌ی ایده‌آل (The Perfect Neighbor)

• کارگردان: گیتا گاندبیر
• امتیاز راتن تومیتوز: 99 از 100
• امتیاز IMDb به فیلم: 7.1 از 10

گیتا گاندبیر با استفاده از تصاویر دوربین‌هایی که به لباس پلیس متصل می‌شود، از ماجرای یک قتل که در فلوریدا رخ داده بود پرتره‌ای تکان‌دهنده می‌سازد. گاندبیر برای این مستند در جشنواره فیلم ساندنس 2025 جایزه‌ی بهترین مستند را دریافت کرد. او به کمک تدوینگر و همکار همیشگی‌اش ویریدیانا لیبرمن تمام تصاویر بی‌واسطه دوربین‌های پلیس را که هیچ خبرنگار یا شخص دیگری در آن دخالت نداشتند را کنار هم قرار داد و فیلمی کم‌تر دیده شده در ژانر جنایات واقعی ساخت که تماشایش را نباید از دست داد.

منبع: indiewire